Özel Gereksinimli Kardeşe Sahip Çocuklar

Rana DURMUŞ

Kardeş… Beş harf, iki hece… Kısa bir kelime. Fakat çok derin, çok geniş bir anlam yüklü olan bir kavram.

İlk arkadaşımız, en yakınımız, kan bağımız, dert ortağımız, hayal ve hayat ortağımız, model aldığımız, yeri geldiğinde taklit ettiğimiz, kıskandığımız, rakip olarak gördüğümüz, göremeyince gözümüzün gönlümüzün aradığı…  “Kardeş” ağızdan çıkınca bile yüreği ısıtan, yüzü gülümseten bir kelime…

Kardeş ilişkileri en küçük kardeşin doğumundan yaşamın sonuna kadar devam eden, diğer ilişkilerden daha uzun süren bir ilişki olarak tanımlanmaktadır. Bu tip bir ilişkiyi olumlu bir şekilde sürdürebilmek, diğer bir kişinin istek ve duygularını anlamada iç görüyü, davranışlarının ve yetersizliklerinin nedenleri konusunda anlayışı gerektirmektedir. Bu tür sosyal biliş yetenekleri, kişiler arası davranışın niteliğini zenginleştirebilmektedir. Özel gereksinimi olan bir çocuğun aileye katılımı engelin doğası nedeniyle aile içi ilişkileri etkilediği gibi kardeş ilişkilerini de etkilemekte, ailenin dengesini değiştirmekte ve tekrar bu dengeyi kurmak için aile üyelerini zorlamaktadır. Bazı aileler çocuklarından engelli kardeşini kabul etmelerini bekleyebilirler. Bu durum normal gelişim gösteren kardeşlerin kaygı ve kıskançlık gibi içsel duygular yaşamalarına neden olabilir. Kıskandığını gösteren çocuk bana göre her zaman ehven-i şer’dir. Zira bu kıskançlığı içten içe yaşadığında, ileriki dönemlerde karşınıza hiç çözemeyeceğiniz kişilik düğümleri, travmalar çıkabilir. Dolayısıyla aileler sevgi anlamında gerçekten hiçbir şekilde çocuklarını ayırmasa da davranış ve zaman açısından da ayırmamalı, örneğin; “Sen büyüksün, o otizmli, onun ihtiyacı var” demeden kardeşe de ilgiyi eşit vermek zorundadır.

– Özel gereksinimli bir kardeşe sahip olan kardeş, uyum sağlarken ve günün gerçekleri ile başa çıkmaya adapte olurken zaman içerisinde değişmeye oldukça meyillidir.

– Özel gereksinimli bir kardeşe sahip olan her bir çocuğun tepkisi onun yaşı ve gelişim seviyesine bağlı olarak değişmektedir.

– Özel gereksinimli bir kardeşi olan okul öncesi dönemdeki çocukların kafaları karışabilir, şaşırabilir, korku hissedebilir, üzülebilir ve kızabilirler.

– Normal gereksinimli kardeşler, anne babalarının özel gereksinimli kardeşe verdikleri zamanı reddedilme olarak hissedebilir ve gücenip kızabilirler.

– Onlar anne babalarının özel gereksinimli kardeşlerini neden daha çok sevdiklerini merak edebilirler.

– Bu yaştaki çocuklar, özel gereksinimli kardeşin fiziksel görünüşünü ya da davranışsal tepkilerini taklit edebilirler.

– Bu dönemdeki çocukların, davranışsal gelişimlerinde gerileme olabilir ya da tam tersine “mükemmel” çocuğa uygun davranmaya çalışabilirler.

– Özel gereksinimli kardeşin görünümüne ve kardeşin yaşına bağlı toplumun olumsuz tepkilerini tecrübe edebilir.

– Özel gereksinimli kardeşlerinin fiziksel özellikleri ya da uygun olmayan davranışları karşısında utanma ve sıkılma hissedebilirler.

– Okul çağı çocukları kardeşlerinin durumunun bulaşıcı olması konusunda endişelenebilir veya problem geliştirebilirler.

– Kendileri özel gereksinimli olmadığı için suçluluk duygusu yaşayabilirler.

– Bazen kardeşlerine karşı koruyucu ve destekleyici bir davranış da geliştirebilirler.

– Anne babaların tutumları kardeşleri bu zor durumdan uzaklaştırabilir, kendi ve kardeşi hakkında olumlu duygular yaşamalarını sağlayabilir.

– Özel gereksinimli kardeşi olan ergenlik dönemindeki çocuklar, özel gereksinimli kardeşlerine gelecekte ne olacağını, toplumda kardeşlerinin kabul görüp görmeyeceğini ve evlenecekleri kişinin kardeşini kabul edip etmeyeceğini merak edebilirler

– Gelecekte özel gereksinimli kardeşlerinin sorumluluğu ve kendi çocuklarında da böyle bir durumunun olup olmayacağı konusunda endişe duyabilirler.

– Normal gelişim gösteren çocukların özel gereksinimli kardeşlerine yönelik duygusal tepkileri çeşitlilik göstermektedir.

   BU DUYGUSAL TEPKİLER SEKİZ GRUPTA İNCELENMEKTEDİR. 

1-Kızgınlık: Belki de normal gelişim gösteren çocukların en yaygın gösterdikleri tepkidir. Normal gelişim gösteren çocuğun özel gereksinimli bir kardeşe sahip olması ilk olarak büyük bir ihtimalle kızgınlık duymasına neden olacaktır.

2-Kıskançlık: Kızgınlıktan daha kolay olarak gelişebilen bir duygusal tepkidir. Özellikle özel gereksinimli kardeş nedeniyle anne babaları açısından önemlerini yitirdikleri kaygısıyla kıskançlık hissedebilmektedir.

– Özel gereksinimli kardeş anne babanın ilgisi ve sevgisi için bazen bir rakip veya yarışmacı olabilir. Sıklıkla normal gelişim gösteren kardeş anne babanın dikkatini çekebilmek için okulda ve evde davranış problemleri sergileyebilir.

– Örneğin, akademik ve davranışsal problemler çıkarmaları, yalan söylemeleri veya beklenmeyen garip davranışlarda bulunmaları kıskançlık sonucu ortaya çıkan davranış değişikliklerinden olabilir.

3-Düşmanlık: Kıskançlık duygularının yol açtığı doğal bir tepkidir. Çocuklar yetişkinlere göre olaylara daha kişisel bir açıdan bakarlar.

– Özel gereksinimli kardeşin durumunu tüm sorunların kaynağı olarak görüp kardeşine karşı düşmanlık hissedebilir. Bu duygular, fiziksel saldırganlık, sözel taciz ve alay etme şeklinde kendini gösterir.

4-Suçluluk: Normal gelişim gösteren kardeşler sıklıkla suçluluk duyarlar. Fakat bu duygular anne babaların gösterdiği suçluluk duygularından farklıdır.

-Kardeşlerin suçluluk duyguları özel gereksinimli kardeşleri hakkında olumsuz duygulardan kaynaklanabilir ya da kardeşine kötü davranmanın bir sonucu olabilir.

5-Keder: Çocuklar özel gereksinimli kardeşleri için keder duyarlar. Onların bu kederleri sıklıkla anne babalarının üzüntüsünü yansıtır.

6-Korku: Normal gelişim gösteren çocuklar aynı zamanda korkuyla karşılaşırlar. Onlar gelecekte kendilerinin ya da çocuklarının özel gereksinimli olabileceğinden korkarlar. Ayrıca ileride kardeşinin tüm bakım sorumluluğunu üstlenmek zorunda kalabilecekleri endişesini duyarlar.

7-Utanma ve Sıkılma: Özel gereksinimli kardeşi olan normal gelişim gösteren çocukların sıklıkla yaşadıkları duygusal durumlardır. Çocuk kardeşinden utanabilir, onunla birlikte gezmekten ve görünmekten sıkılabilir.

– Araştırmalar sıkıntının derecesinin yetersizliğin derecesi, özel gereksinimli çocuk ve kardeşinin yaşıyla ilişkili olduğunu ileri sürmektedir.

8-Reddetme: Normal gelişim gösteren çocuklar özel gereksinimli kardeşlerini reddedebilirler. Genellikle reddetme, kardeşin durumunda dolayı sevgi ve ilgi göstermeme şeklinde görülebilir.

– Yaşanan tüm bu duygusal ve davranışsal tepkiler, kardeşten kardeşe değişiklik göstermektedir.

-Bu konuda yapılan araştırmalar, kardeşlerin tepkilerinin olumludan olumsuza doğru geniş bir alana yayıldığını göstermektedir.

-Çocuğun özel gereksinimli bir kardeşi olmasından kaynaklanan bazı olumlu özelliklere de sahip olabileceği konusunda da birçok çalışma bulunmaktadır.

-Özel gereksinimli bir kardeşle büyümek, normal gelişim gösteren çocuklarda bireysel farklılıklara ilişkin anlayış, duyarlılık, sorumluluk, yeterlik duygularıyla özel gereksinimli kardeşin büyüme ve gelişimine katkıda bulunmaktan dolayı gurur duyma ve kendinden memnuniyet duygularının gelişimine katkıda bulunabilmektedir.

-Özel gereksinimli bir kardeşin bakım sorumluluğunu üstlenme normal gelişim gösteren kardeşin anne baba rollerini öğrenmesinde önemli bir sosyalleşme olanağı sağlamaktadır.

-Diğer kardeşlerin özel gereksinimli kardeşlerine karşı verebilecekleri olumlu/olumsuz tepkilerin çeşidini belirlemede ilk ve en önemli etken ebeveynin tutumudur. Yani ebeveyn özel gereksinimli çocuğuna karşı ne derece kabullenici ise diğer çocukları da özel gereksinimli kardeşlerine karşı o derece kabullenici olurlar.

Unutulmaması gereken en önemli detay; “Çocuklarımızın sadece fizyolojik ihtiyaçlarını gidermek ilgili ebeveyn olduğumuz anlamına gelmiyor. İlgili ebeveyn; fizyolojik ihtiyaçları gidermekle birlikte çocukların psikolojik ve ruh sağlığını koruyabilen ve evin içerisindeki diğer bireyler arasında iletişimde entegrasyonu sağlayandır”.

Bir insanın bir insana verebileceği en önemli hediye, ona ayırabileceği anlamlı zamandır.

Sevgiyle.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz