Otizmli Çocuklarda Tuvalet Eğitimi

Melike ŞAHAN

Otizm spektrum bozukluğu doğumdan itibaren gelen yaşamın ilk yıllarında fark edilen, genetik alt yapıya sahip olan ve yaşam boyu devam eden karmaşık bir nöro –gelişimsel farklılıktır. Peki otizmli çocuklarda görülebilecek tuvalet problemleri nelerdir? Otizmli çocuklarda tuvalet eğitimine ne zaman başlanmalı? Otizmli çocuklarda tuvalet eğitiminde kullanılabilecek stratejiler nelerdir? Gibi soruların cevaplarını gelin bu blog yazımızda inceleyelim.

TUVALET PROBLEMLERİ

OSB’li çocuklar; tuvaletini lazımlığa veya tuvalete yapma ihtiyacını fark edememe, iletişim becerilerindeki problemlerden dolayı tuvaletinin geldiğini söyleyememe ve tuvalet kullanımı için gereken bilişsel ve motor becerilere sahip olamama gibi nedenlerden dolayı tuvalet problemi yaşarlar. OSB’ li çocuklarda sadece su veya tuvalet kâğıdıyla oynamayı isteme, tuvaleti tekrar tekrar yıkama, tuvalette yeterince uzun oturmak ve rahatlamak, tuvaletten sonra temizlenmek istememe, kirli şeylere dokunmak istememe, bağırsak hareketlerinden korkma veya çok sık kabız olma, gaitayla (dışkı) oynama, idrarını yaparken ayakta durmakta zorlanma görülen diğer tuvalet problemleridir.

OTİZMLİ ÇOCUKLARDA TUVALET EĞİTİMİNE NE ZAMAN BAŞLANMALI?

OSB tanısı olan çocuklarda tuvalet eğitimine 3 yaş civarında başlamak uygun gibi gözükse de, tipik gelişim sergilemeyen her çocuk 3 yaşında hazır olmayabilir. Bu nedenle çocuğunuzun bireysel farklılıklarını, gelişimsel özelliklerini göz önünde bulundurarak tuvalet eğitiminin zamanını planlamanızda fayda vardır. Örneğin; 5 yaşında bir çocuğa sadece yaşından ötürü tuvalet eğitimine hazırdır diyemeyiz. Eğer çocuğun gelişim seviyesi 5 yaş değilse ve bunu anlayacak bilişsel seviyede değilse çocuk tuvalet eğitimine hazır değildir. Eğer çocuğunuz tuvalet eğitimine hazır değilse (mesela kas kontrolü sağlayamıyorsa, tuvaletini yapmanın gerekliliğini bilmiyorsa) asla zorlamamalısınız. Eğer tuvalet eğitimine hazır olmayan çocuğu zorlarsanız, uzun vadeli duygusal sorunlar yaşatabilirsiniz veya davranış problemleri oluşmasına yol açabilirsiniz.

TUVALET EĞİTİMİ

  • Tuvalet eğitim sürecini başarılı bir şekilde sürdürebilmek için çocuğunuzun herhangi bir tıbbi sorununun olmadığından emin olmalısınız. Fiziksel muayene için aile hekiminizi ziyaret edebilirsiniz.
  • Çocuğunuzun durumunu her 20-30 dakikada bir izleyip bir grafik oluşturmalısınız. Çocuğunuzun altının ıslak, kuru veya kirli olup olmadığını gözlemlemelisiniz. Tuvalet eğitimine başladıktan sonra haftada en az bir kere çocuğun durumunu izlemeye devam ederek ilerlemeyi görebilirsiniz.
  • Çocuğunuzu izleyip oluşturduğunuz grafiğe bağlı olarak, tuvalete gitme için bir program oluşturun. Tuvaletinizi ve eğitimin yapılacağı evdeki diğer odaları hazırlayın. Çocuğun dikkatini dağıtabilecek unsurları kaldırın ve gerekli aksesuarları ve ekipmanları takın.
  • Çocuğunuza, lazımlık sandalyesini veya tuvaleti kullanmak istediğinde veya gerektiğinde kullanması için bazı terimler öğretin. Mesela örnek vermek gerekirse, “şimdi lazımlık” ve “şimdi tuvalet” gibi terimleri kullanabilirsiniz. Bu tarz terimleri kullanmak çocuğun süreci başlatmasını ve eylemi tamamlama konusunda kendine olan güvenini güçlendirmesini sağlayacaktır.
  • Bir tuvalet eğitimi rutini planlayın ve bu rutini çocuğunuzla paylaşın. Çocuğunuzun bu rutinleri daha iyi anlayabilmesi için sözel ipuçlarının yerine resimlerin, kelimelerin veya her ikisinin bulunduğu bir çizelge kullanmak faydalı olacaktır. Çocuk ilerleme katettikçe çizelgedeki ipuçlarını yavaş yavaş kaldırabilirsiniz.
  • Çocuğunuzun başarılı davranışlarına karşılık olarak olumlu geri dönüşler sağlayın. Mesela başarılı bir davranışından sonra çocuğunuzu takdir edebilirsiniz veya onun istediği bir oyunu beraber oynama gibi ödüller verebilirsiniz. Çocuğunuza karşı sabırlı olun ve ona bu rutinleri yapabilmesi için zaman verin.
  • Tuvaleti geldiğini söylemeyip sadece bu nedenle altına yapan (tuvalete götürdüğünüzde itiraz etmeden yapan) bir çocuğa sahipseniz ve çocuğunuz konuşmuyorsa, tuvalet eğitiminde resimler kullanmalısınız. Her tuvalete gidişinde yanına bu resmi almasını sağlayarak ve onun yerine çişim var cümlesini siz söyleyerek veya tuvalete diyerek onu tuvalete götürmelisiniz. Bu şekilde zamanla çocuğunuzun resmi alarak kendiliğinden tuvalet ihtiyacını size bildirmesini sağlamış olursunuz.
  • Tuvaleti geldiğini söylemeyip sadece bu nedenle altına yapan (tuvalete götürdüğünüzde itiraz etmeden yapan) bir çocuğa sahipseniz ve çocuğunuz konuşuyorsa, yine resim kullanabilirsiniz ama tek farkla, bu sefer çişim var repliğini çocuğunuza söyletmelisiniz. O şekilde tuvalete götürmelisiniz. Zamanla bu sisteme alışarak çişi geldiğinde ebeveynine veya öğretmenine çişim var diyecektir.
  • Çiş-kakasını tuvalete inatla yapmayan bir çocuğa sahipseniz resimli kartlar yöntemini yine kullanabilirsiniz ancak bu tarz çocuklarda özellikle tuvalette birtakım uyarlamalar yapmalısınız. Öncelikle tuvalete yapmama sebeplerinin ne olduğunu (Çişinin klozette kaybolmasını mı istemiyor? Sifonun sesinden mi rahatsız oluyor? Ayakları oturunca havada mı kalıyor? Oturduğu oturak soğuk mu? Tuvalet korkutucu bir ortam mı? Beze yapma alışkanlığını bırakmak mı istemiyor? Tuvaletin içine düşmekten mi korkuyor?) tespit etmelisiniz. Bu problemleri çözmek için aşağıdaki yöntemleri uygulayabilirsiniz:
  • Oturağı uygun bir malzeme ile kaplayarak soğuk olmasını önleyebilirsiniz,
  • Ayağının yerle temasını sağlamak için klozetin önüne bir tabure koyabilirsiniz,
  • Sifonu alışana kadar çekmeyebilirsiniz,
  • Tuvaleti çocuğun sevdiği karakterler, oyuncaklarla süsleyebilirsiniz.

KAYNAKÇA

  • https://apps.apple.com/us/app/ergotizm/id1598346423
  • https://play.google.com/store/apps/details?id=com
  • ErgotizmTubitak
  • Ergotizm
  • Dilgem Eğitim Öğretim Danışmanlık ve Yayıncılık (t.y.). Otizmli çocuklara tuvalet eğitimi için kılavuz. Erişim: 29.08.2021, https://www.dilgem.com.tr/tr/makaleler/otizmli-cocuklara-tuvalet-egitimi-icin-kilavuz/
  • Kars, S., Huri, M. (2021). Otizmli çocuklarda günlük yaşam aktiviteleri. Bumin, G. (Ed.), Günlük yaşam aktiviteleri içinde (s. 443-462). Ankara: Hipokrat Yayıncılık

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz